«آلفرد هيچكاك» ربع قرن پيش در ۲۹ آوريل ۱۹۸۰ درگذشت. وقتى از او پرسيدند كه دوست دارد روى سنگ قبرش چه بنويسند، با صداى خشك و بى روحش كه وجه مشخصه اش بود جواب داد: «اين همان كارى است كه ما با بچه هاى تخس مى كنيم». اين يك نمونه طنز هولناك و ارجاعى شگفت انگيز به حادثه اى بود كه در زمان كودكى اش اتفاق افتاد، زمانى كه به گفته هيچكاك، پليسى كه از دوستان پدرش بود با همين جملات او را به عنوان شوخى بازداشت كرد. بعد از اين حادثه او مى توانست ادعا كند كه عنصر كليدى اى كه فيلم هايش از آن ريشه مى گيرد؛ ترس از دستگير شدن بى دليل، مظنون كردن پليس و احساس جرم غيرمنطقى است.

بيست و پنج سال پس از مرگش، فيلم هايش با دقت مورد مطالعه قرار مى گيرند. اگر امروز اين امر متقاعد كننده به نظر برسد كه كسى مى تواند بدون اينكه درباره شكسپير تحقيق كرده باشد، مدركى در زمينه ادبيات بگيرد، مى توان متقاعد شد كه مى توان درباره فيلم مطالعه كرد بدون اين  كه هيچكاك را شناخت. به عنوان مثال «سرگيجه» را در نظر بگيريد، فيلمى دلهره آور و سرشار از رمز و راز. وقتى اين فيلم در ۱۹۵۸ اكران شد، به عنوان يك تريلر ضعيف و ناموفق ارزيابى گرديد و مورد بى اعتنايى قرار گرفت. اما امروزه به عنوان يك شاهكار سمبليسم شاعرانه و حسرت رمانتيك از آن ياد مى شود. «پنجره عقبى» كه در آن قهرمانى كه روى صندلى چرخدارش ميخ شده ( جيمز استوارت)، همسايه هايش را با دوربين ديد مى زند، وقتى در ۱۹۵۴ اكران شد، به عنوان يك تريلر ملايم با يك ترفند خوب شناخته شد. امروز آن را به عنوان تمثيلى ماهرانه از مكانيسم « تماشاى فيلم» در نظر مى گيرند، فيلمى كه رويكرد هاى مختلف انتقادى را برمى تابد، از رويكرد فرويدى گرفته تا رويكرد فمينيستى.

امروز هر فيلمسازى كه مى خواهد تريلر بسازد بايد همان احساسى را نسبت به هيچكاك داشته باشد كه برامس نسبت به بتهوون داشت وقتى كه مى خواست نخستين سمفونى اش را بنويسد: «تو نمى دانى كه چگونه پيش خواهى رفت، با آن غولى كه رد پاى تو را دنبال مى كند...»
هيچكاك، نه تنها در ميان عامه تماشاگران سينما محبوبيت داشت بلكه همكاران سينمايى اش نيز او را دوست داشتند، همينطور مفسران فرهنگى و محققان دانشگاهى كه در زمينه فيلم كار مى كنند. او اين محبوبيت را با كسب مهارت در يك ژانر بخصوص تكميل كرد. خود مى گويد: « اگر من سيندرلا هم مى ساختم، باز تماشاگران دنبال يك جسد توى كالسكه بودند.» و در حالى كه چشمك مى زند مى گويد: «من قتل را به درون خانه كشاندم، جايى كه به آن تعلق داشت.»

بخشى از قدرت او دقيقاً مربوط به ايجاد ترس در مكان هايى بود كه معمولاً امن فرض مى شد، خواه اين مكان، رويال آلبرت هال باشد ( در فيلم مردى كه زياد مى دانست)، خواه دوش معمولى متلى بين راهى در فيلم «روانى» (Psycho). در فيلم هاى هيچكاك هيچ جا امن نيست. اين همه ترس و ناامنى از كجا ريشه مى گيرد؟
«برنارد هرمن»، آهنگساز محبوب هيچكاك، يك بار به زنش گفت كه هيچكاك، «راز وحشتناكى» را براى او فاش كرد كه او نمى تواند پيش از مرگ هيچكاك آن را برملا كند، اما او خود پيش از هيچكاك از دنيا رفت.

آنچه كه در بيوگرافى هاى هيچكاك آمده بيش از حد معمولى است. پسر يك سبزى فروش كه در ۱۸۹۹ در ليتون استون به دنيا آمد. هيچكاك فقط چند سرنخ درباره ارتباط دوران اوليه زندگى اش با مشغله هاى ذهنى اش داده است. خود گفته است كه تحصيل در يك مدرسه يسوعيون يك نوع انضباط فردى به او تزريق كرده است. سيستم انضباطى مدرسه كه روز دوشنبه به آنها مى گفت كه روز جمعه تنبيه خواهند شد، تعليق را به آنها آموخته است. اما شگفت اينجاست كه او از تعليق در زندگى شخصى اش متنفر بود. وقتى با «آلما رويل» رابطه عاشقانه داشت، خود نامه هاى عاشقانه اش را با دست به او مى رساند، چرا كه به پست اعتماد نداشت.

هيچكاك يك فيلم را با تمام جزئياتش قبل از اينكه به مرحله فيلمبردارى برسد، روى كاغذ طراحى مى كرد. شايد اين نشانه اى از نيروى درونى فيلم هايش باشد: اين فيلم ها نشان مى دهند كه سازنده آنها بيشتر از چه چيزهايى مى ترسيد.
او مى دانست كه تعليق شهوت انگيز است: نوازش هاى اوليه، انتظار دلهره آور و سرانجام رهايى. اما اگر تعليق شهوت انگيز بود، شهوت هم سرشار از تعليق بود. همينطور، رومنس (معاشقه) در فيلم هاى او همواره پر از تنش بود. به رنج و عذاب «كرى گرانت» و «اينگريد برگمن» در فيلم «بدنام» (Notorious) بينديشيد. او در پس ظاهر بشاش و آراسته كرى گرانت، سياهى و تاريكى مى ديد و روان رنجورى را كه زير ظاهر عادى «جيمز استوارت» پنهان بود، آشكار مى كرد. قهرمانان مرد او براى كسب قدرت و تسلط در روابطشان با ديگران تقلا مى كنند و قهرمانان زن بلوند و خونسرد او مثل «گريس كلى» و «تيپى هدرن»، از انقياد و مطيع بودن مى گريزند.

در فيلم هايى چون «سوء ظن» (۱۹۴۲)، «طلسم شده» (۱۹۴۵) و «شمال از شمال غربى» (۱۹۵۹) لحظات فوق العاده گيرايى وجود دارد. فرانسوا تروفو، از حواريون واقعى او، يك بار گفته است: «او صحنه هاى قتل را مثل صحنه هاى عاشقانه مى ساخت و صحنه هاى عاشقانه را مثل صحنه هاى قتل.»قتل در فيلم هاى هيچكاك، به ندرت بخشى از يك پازل روايتى بود و بيشتر به عنوان ظهور گريزناپذير حس قدرت مطرح بود. براى او سينما، ضرورتاً احساس و قدرت بود. از اين رو سعى مى كرد پايان فيلم هايش را عالى از كار درآورد. با تريلرهايش تماشاگران را وامى داشت تا با حوادث روى پرده همذات پندارى كنند. او نه تنها درباره تم فيلم هايش حرف مى زد بلكه درباره شيوه هاى تكنيكى اى كه موجب برانگيختن واكنش تماشاگر مى شد نيز سخن مى گفت. در صحنه قتل كارآگاه فيلم روانى كه تماشاگر با ديدن آن جيغ مى كشد، او از شيوه اى استفاده كرد كه در آن از دورترين نمايى كه مى توانست به كار ببرد ( نماى رو به بالا از مهاجم كه به طرف قربانى خيز برمى دارد) به نزديك ترين نما ( يك كلوزآپ درشت از كارآگاه در لحظه حمله) كات مى كند. هيچكاك توضيح مى دهد: «درست مثل موسيقى است، نگاهتان از ويولن ها كه آرام مى نوازند به سمت سازهاى برنجى مى چرخد.»

تكنيك هيچكاك همچنين قدرت بصرى را به نمايش مى گذارد. او در ايجاد يك كنترپوآن بين ديالوگ و تصوير استاد بود. صحنه اى كه به ظاهر درباره مفهومى است، اما از نظر تصويرى درباره مفهوم ديگرى است.
آيا هيچكاك به شالوده طبيعت انسان توجه مى كرد؟ حتى اگر قاتل در فيلم «پنجره عقبى» دستگير مى شد، باز هم تم فرعى و هراس انگيز تماشاگرى كه از پنجره ديد مى زند (peeping- tom) در فيلم وجود داشت. در ميانه فيلم، وقتى كه بر مرد و زن قهرمان فيلم معلوم مى شود كه شخص مورد سوءظن آنها شايد اصلاً قاتل نباشد، غرق در ماتم مى شوند. هيچكاك معتقد است كه در مورد طبيعت انسان، صادق بوده است و هرگز كسى نمى تواند فيلم هايش را به سانتى مانتال بودن متهم كند. در واقع او اين مشاهده نقطه ضعف انسانى را با نوعى كمدى مى آميزد به طورى كه كاملاً مدرن به نظر مى رسد. او فكر مى كرد كه راز موفقيتش، درك او از روان شناسى تماشاگران است. اينكه آنها مى خواهند انگشت شان را در تجربه ترس فرو كنند و از شركت در بازى وحشت لذت مى برند. «اسكار وايلد» اين شوخى را اينگونه بيان مى كند: «تعليق وحشتناك است.» او اين راز را از زبان گوندولن در «اهميت ارنست بودن» بيان مى كند و اضافه مى كند «اميدوارم ادامه داشته باشد.» و در مورد آلفرد هيچكاك بايد گفت كه ادامه خواهد داشت.

انتشار در روزنامه شرق

منبع: روزنامه - شرق

حدود02، 24 سال پيش، شبكه‌هاي تلويزيوني به شكل حالا، 5، 6 شبكه نبود و اصلا شبكه استاني در كار نبود، تنها دو شبكه اول و دوم بود و ميليون‌ها بييننده و هزاران تقاضا... برنامه‌هاي توليدي بسيار كم بود و خريد فيلم‌هاي سينمايي خارجي هم به دليل محدوديت بودجه، بسيار كم پخش مي‌شد، از اين‌رو اگر سريالي و يا گهگاهي فيلمي پخش مي‌شد، افراد زيادي پاي جعبه جادويي مي‌نشستند... تا جايي كه به علت كمي برنامه‌هاي سرگرم كننده، حتي كارتون‌هايي كه براي بچه‌ها هم پخش مي‌شد، بزرگترها را پاي تلويزيون مي‌نشاند... نمي‌دانم يادتان است، يا نه؛ بچه‌هاي آن زمان، درحال حاضر دهه سي زندگي خود را مي‌گذرانند و بزرگترها هم احتمالا در دهه 50 و 60 عمر خود هستند.به طور حتم
كارتون‌هايي چون پلنگ صورتي، مورچه و مورچه‌خوار، باخانمان، هاكلبري‌ فين، هاچ زنبور عسل، بل و سباستين، ماركوپولو، گوريل انگوري، بامزي، پسر شجاع، پينوكيو، بلفي و لي‌لي‌بيت، حنا، سرندپيتي، مهاجران و... را به ياد داريد. با يادآوري اين كارتون‌ها به روزهاي گذشته مي‌رويم، روزهايي كه براي خيلي‌ها، خاطرات خوبي به ارمغان داشت. مي‌خواهيم سلسله‌وار اشاره‌اي به اين كارتون‌ها داشته باشيم... كارتون‌هايي كه ما را ساعات زيادي پاي جعبه جادويي‌ مي‌نشاند، شما را چه‌طور؟
«مهاجران» را به طور حتم به ياد داريد، اين كارتون به كارگرداني «هيروشي سايتو» معروف‌ترين كارگردان ژاپني و جهان در ساخت كارتون و انيميشن در سال 1982 ساخته شد و موضوعي خانوادگي داشت. اين كارتون، زندگي يك خانواده اروپايي را روايت مي‌كند كه به استراليا مي‌روند، به كشوري تازه تاسيس... شخصيت‌هاي اصلي اين داستان را سه خواهر به نام لوسي مي، كيت وكلارا هستند، آنان در آن كشور با بوميان سرخپوست، باحيوانات عجيب و غريب و همچنين با شخصي بداخلاق به نام آقاي «پتي‌بل» كه يك سگ بدجنس دارد آشنا مي‌شوند و مجبورند هر روز او را ببينند. مهاجران 25 سال پيش در 05 قسمت 24 دقيقه‌اي تهيه شده بود، كه البته 22 سال قبل براي اولين بار در ايران پخش شد. مجموعه‌ ديگر «حنا» بود، اين كارتون هم به كارگرداني هيروشي سايتو و محصول كشور ژاپن است كه به داستان يك دختر بچه در كشور فنلاند مي‌پردازد و داستان‌هاي او را در يك مزرعه روايت مي‌كند، او منتظر مادرش است كه براي كار به آلمان سفر كرده، اما بروز جنگ اول جهاني اجازه نمي‌دهد تا مادر براي او و پدر و مادرش در مزرعه پول بفرستد، همچنين نمي‌تواند به كشورش بازگردد. از اين رو حنا مجبور مي‌شود به مزرعه‌اي دور از پدربزرگ و مادربزرگ برود و در آن‌جا به كار مشغول شود. اما اخلاق خوبش باعث مي‌شود كه در دل همه افراد آن مزرعه پرجمعيت جا باز كند. حنا در سال 1984 در 49 قسمت 24 دقيقه‌اي ساخته شده. اما مجموعه ديگر كه بسيار پرطرفدار بود، مجموعه «بنر»بود كه داستان يك سنجاب را به تصوير مي‌كشيد،... اين مجموعه محصول مشترك ژاپن و آلمان بود كه توسط ارنست تامپسون در سال 1979، در 26 قسمت ساخته شد... در اين مجموعه ديديم كه سنجاب كوچولويي پس از به دنيا آمدن، از بخت بدش به دست انسان‌ها گرفتار مي‌شود و در هر قسمت آن اتفاق جديدي براي او مي‌افتد. انسان‌ها سنجاب را به دست گربه مي‌دهند تا گربه او را بخورد، اما دل گربه به حال او مي‌سوزد و او را به فرزندي قبول مي‌كند و نامش را «بنر» مي‌گذارد. آنها روزهاي خوشي را با هم مي‌گذرانند، اما مزرعه آتش مي‌گيرد و بنر از مادر گربه‌اش جدا مي‌شود و ناچار به جنگل فرار مي‌كند، اما با محيط و حيوانات آن‌جا آشنا نيست و...مجموعه ديگري كه بايد به آن اشاره داشت، «دختري به نام نل» بود، دختري انگليسي كه با پدربزرگش به دنبال مادرش مي‌رود، اين كارتون هم مثل خيلي ديگر از كارتون‌ها محصول كشور ژاپن است، يكي از شخصيت‌هاي به ياد ماندني آن مجموعه برادر نل بود كه موهاي بسيار بلندي داشت و او از دور مراقب خواهر و پدربزرگش بود والبته جعبه موسيقي...
يك كارتون ديگر كه طرفداران خيلي زيادي داشت، خانواده دكتر ارنست بود، يك خانواده سوئيسي كه در مسير استراليا، كشتي‌شان غرق مي‌شود و آنها به جزيره‌اي دورافتاده مي‌روند، تنها همزيست‌شان درآنجا، حيوانات هستند، اين مجموعه شبيه داستان مجموعه مهاجران بود، با اين تفاوت كه در مهاجران خانواده سالم به مقصد مي‌رسند و در آن‌جا
مشكلاتشان شروع مي‌شود، اما خانواده دكتر ارنست كه با كشتي قصد داشتند به استراليا بروند در راه گرفتار، طوفان مي‌شوند و به ناچار وارد جزيره‌اي ناشناخته مي‌شوند.شخصيت اصلي اين خانواده، دختري ده‌ساله به نام «فلون» است، آنها بايد خود را با طبيعت وفق دهند و اميد به نجات داشته باشند، كارتون «خانواده دكتر ارنست» پر از نكات آموزنده است و به زنده بودن اميد در انسان‌ها مي‌پردازد، كارتوني كه در سال 1983 توسط شركت نيپون، همان شركت معروف ژاپني توليد شد... البته نام اصلي اين كارتون «فلون در جزيره شگفت‌انگيز» بود. كارتون معروف بعدي، نامش «رامكال و استرلينگ» بود، كه به داستان پسر بچه‌اي مي‌پرداخت كه با يك «راكن» كه نامش را رامكال گذاشته بود، ارتباط حسي شديدي برقرار كرده بود، آن دو هيچ‌گاه از هم جدا نمي‌شدند، اما سرانجام استرلينگ (پسربچه) بايد از رامكال جدا مي‌شد، در همين زمان، رامكال به مزرعه ذرت همسايه يورش مي‌برد و دشواري‌هاي زيادي را به وجود مي‌‌آورد. اين كارتون در سال 1977 در 52 قسمت 24 دقيقه‌اي توسط هيروشي‌ سايتو توليد شد. كارتون ديگري كه بسيار پرطرفدار بود، كارتون «بارباپاپا» است، داستان اين مجموعه داستان بارباپاپا و باربامامان را روايت مي‌كند كه هفت فرزند دارند، فرزنداني به رنگ‌هاي زرد، سبز، نارنجي، سياه، ارغواني، آبي و قرمز كه به هر شكلي در مي‌آيند، اين مجموعه در سال 1975 در چهل قسمت تهيه شده و محصول كشور فرانسه است. كارتون بارباپاپا در بيش از هفتاد كشور پخش شد. كارتون بعدي كه بسيار پرطرفدار بود اين بار درباره يك شخصيت ژاپني است و در سال 1975 به كارگرداني «كي‌ميو يابوكي» در 298 قسمت توليد شد و به مدت هفت سال در ژاپن به صورت هفتگي پخش شد. «اي‌كيو» در واقع پسر يك امپراتور بود، اما حكومت از دست آنان خارج شد و از قدرت آنان كاسته شد، از اين‌رو مادرش او را به يك معبد مي‌فرستد، او در معبد بسيار زود پيشرفت كرد و هر كاري كه به او مي‌سپارند از خود خلاقيت نشان مي‌دهد، هر زماني هم كه عقلش به جايي قد نمي‌داد، دو انگشتش را روي سرش مي‌چرخاند و شروع به فكر كردن مي‌كرد و سرانجام راه حلي براي آن مي‌يافت.
بلفي و لي‌لي بيت، همان مردمان سرزمين كوچولوها، يكي ديگر از كارتون‌هايي بود كه ما را به دوران كودكي‌مان مي‌برد... داستان‌ بلفي و لي‌لي‌بيت در يك دهكده كوچك به وقوع مي‌پيوندد، چند بچه كوچك و حيوان، شخصيت‌هاي اصلي اين مجموعه را رقم مي‌زنند، بلفي در سال 1980 در 26 قسمت ساخته شد. اين مجموعه محصول مشترك ژاپن، ايتاليا و فرانسه بود.ديگر مجموعه به يادماندني آن روزها، «باخانمان» بود كه طرفدارانش، بيش از ديگر مجموعه‌ها بودند... باخانمان در سال 1978 در 53 قسمت 24 دقيقه‌اي ساخته شد، باخانمان، داستان دختري است كه پس از مرگ مادر بايد يك زندگي جديد و البته تنها را تجربه كند.ديگر مجموعه پربيننده، بامزي قوي‌ترين و مهربان‌ترين خرس دنياست به كارگرداني رون آندريا‌سون كه در سال 1966 ساخته شد، ساخت اين كارتون به 41 سال قبل برمي‌گردد.«بامزي» خرس قهوه‌اي مهرباني است كه با خوردن كوزه‌اي از عسل كه مادربزرگش براي او تهيه مي‌كند، قدرت دوچنداني مي‌گيرد و به افراد مختلف كمك مي‌كند و با افرادي كه حرف زور مي‌زنند و سعي مي‌كنند حق ديگري را بخورند مقابله مي‌كند.شخصيت بامزي به سرعت در اروپا و آمريكا گسترش يافت و مورد توجه بچه‌ها قرار گرفت.«بچه‌هاي آلپ» كارتوني ديگر بود كه در سال 1983 توسط پوزوكوسبا در 48 قسمت ساخته شد. «آنت» دختر نوجوان، برادري به نام «دني» دارد، آنها با پدرشان در مزرعه‌اي در دامنه آلپ زندگي مي‌كنند و مادرشان پس از به دنيا آوردن دني كوچولو مي‌ميرد. در همسايگي آنها لوسين با خانواده‌اش زندگي مي‌كند كه با آنت خيلي صميمي است.داستان به نيمه راه كه مي‌رسد، طي يك حادثه دلخراش دني از پرتگاهي مي‌افتد و فلج مي‌شود، مقصر لوسين شناخته مي‌شود و پس از اين حادثه لوسين و آنت، دوستي‌شان به نفرت تبديل مي‌شود.اما مجموعه پرطرفدار «پسرشجاع»، در سال 1975، در 26 قسمت 30 دقيقه‌اي ساخته شد... اين مجموعه ماجراهاي يك سگ آبي جوان و شجاع را بازگو مي‌كرد كه هر زمان دوستانش به دردسر مي‌افتادند، او نجات‌دهنده آنها مي‌شود. درسال‌هاي 64- 1363شمسي، شخصيت‌هاي اصلي اين كارتون بسيار معروف بودند مثل، خانم كوچولو، خرس مهربون، شيپورچي، خرس قهوه‌اي و پدر پسر شجاع.مجموعه سرندپيتي به كارگرداني «سونهي‌سا ايتو» كه در سال 1983 در 26 قسمت توليد، مجموعه‌اي ديگر بود كه در دهه 60 شمسي، از تلويزيون پخش شد. داستان اين مجموعه درباره يك بچه به نام كنا و يك موجود عجيب مثل پري دريايي بود، آنها با نجات دادن حيوانات جزيره، محبوب اهالي جزيره مي‌شوند. ديگر كارتون‌هاي به ياد ماندني از ديگر كارتون‌هاي به ياد ماندني آن زمان بايد سندباد، گاليور، پينوكيو، پت پستچي، هاكلبريفين، رابين‌هود، معاون كلانتر، مورچه‌ و مورچه‌خوار، پروفسور بالتازار، سايمون در سرزمين نقاشي، لولك و بولك، واتو واتو، افسانه سه برادر، يوگي و دوستان، پت و مت، مزرعه سبزيجات، دهكده حيوانات، پلنگ صورتي، يوگي و دوستان، مسافر كوچولو، دوقلوهاي افسانه‌اي و... اشاره داشت كه هنوز هم پس از حدود 20 سال و اندي از زمان اولين پخش آنها، در خاطر همه ما باقي است و به اين راحتي‌ها از بين نمي‌رود، چندي پيش بزرگ‌ترين شركت انيميشن‌سازي در دنيا كه همين شركت نيپون در ژاپن است، طي يك آمارگيري متوجه شد، كه كارتون‌هاي دهه 70 و 80 ميلادي طرفداران بيشتري داشت، تا كارتون‌هاي حال حاضر كه بيشتر به شكل سه بعدي و بسيار تخيلي ساخته مي‌شود.شايد برايتان جالب باشد بدانيد كه تاكنون در دنيا هيچ كارتوني مانند كارتون فوتباليست‌ها، پرطرفدار و پربيننده شناخته نشده، تا جايي كه در بيش از 120 كشور جهان به زبان‌هاي گوناگون به نمايش درآمد.

برگرفته شده از سنترال کلوپ

و با تشکر از دوست عزیز لیلا